दि. 14 ऑगस्ट 2025
मीडिया वी.एन.आय : गडचिरोली :-
भारताच्या शैक्षणिक विकासामध्ये आदिवासी समाजाच्या शिक्षणाला विशेष महत्त्व आहे. दुर्गम, डोंगराळ आणि जंगल परिसरात राहणाऱ्या आदिवासी विद्यार्थ्यांना शिक्षणाच्या मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी आश्रमशाळांची संकल्पना निर्माण झाली. या शाळांमध्ये विद्यार्थ्यांच्या निवास, भोजन आणि शिक्षणाची व्यवस्था केली जाते. मात्र, अनेक ठिकाणी आश्रमशाळांमध्ये उपलब्ध सुविधा, शैक्षणिक गुणवत्ता आणि विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासाच्या दृष्टीने अजूनही अनेक प्रश्न निर्माण झालेले दिसतात.
आदिवासी विद्यार्थ्यांची शैक्षणिक दुरावस्था
आदिवासी विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणासमोर अनेक सामाजिक, आर्थिक आणि भौगोलिक अडचणी आहेत. दुर्गम भागातील शाळांमध्ये दर्जेदार शैक्षणिक साधनांची कमतरता, तंत्रज्ञानाचा मर्यादित वापर, विषयतज्ज्ञ शिक्षकांची उपलब्धता आणि नियमित शैक्षणिक मार्गदर्शनाचा अभाव जाणवतो.
अनेक विद्यार्थ्यांची घरची आर्थिक परिस्थिती अत्यंत प्रतिकूल असते. त्यामुळे शिक्षणाबरोबरच कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहासाठी मदत करण्याची जबाबदारी त्यांच्यावर येते. काही विद्यार्थ्यांना आपल्या मातृभाषेतून शिक्षणाची सवय असल्यामुळे शाळेतील माध्यमाशी जुळवून घेताना भाषिक अडचणी निर्माण होतात. परिणामी वाचन, लेखन, गणितीय कौशल्ये आणि आकलन यामध्ये अपेक्षित प्रगती होण्यास अडथळे येतात.
आश्रमशाळांमध्ये विद्यार्थ्यांना दीर्घकाळ घरापासून दूर राहावे लागते. त्यामुळे काही विद्यार्थ्यांना घराची ओढ, भावनिक असुरक्षितता आणि सामाजिक जुळवून घेण्याच्या समस्या जाणवू शकतात. किशोरवयीन विद्यार्थ्यांच्या मानसिक, भावनिक आणि सामाजिक गरजांकडेही विशेष लक्ष देणे आवश्यक आहे.
गुणवत्तापूर्ण शिक्षणासाठी आवश्यक उपाय
१. मूलभूत सुविधांचा दर्जा सुधारणे :
आश्रमशाळांमध्ये सुरक्षित निवास, स्वच्छ पिण्याचे पाणी, पौष्टिक आहार, स्वच्छतागृहे, वीज, ग्रंथालय, प्रयोगशाळा आणि क्रीडा सुविधा पुरेशा प्रमाणात उपलब्ध करून द्याव्यात.
२. शिक्षकांची पुरेशी उपलब्धता :
विषयतज्ज्ञ आणि प्रशिक्षित शिक्षकांची नियमित नियुक्ती करावी. दुर्गम भागात काम करणाऱ्या शिक्षकांना आवश्यक प्रोत्साहन व सुविधा द्याव्यात.
३. मातृभाषेचा प्रभावी वापर :
प्राथमिक स्तरावर आदिवासी विद्यार्थ्यांच्या मातृभाषेचा शिक्षणासाठी पूरक म्हणून वापर करावा. मातृभाषा आणि शाळेचे माध्यम यांच्यातील दरी कमी करण्यासाठी द्विभाषिक शैक्षणिक साहित्य तयार करावे.
४. मूलभूत कौशल्यांवर भर :
वाचन, लेखन, गणित आणि आकलन या मूलभूत कौशल्यांसाठी विद्यार्थ्यांचे नियमित निदानात्मक मूल्यांकन करून गरजेनुसार उपचारात्मक अध्यापन करावे.
५. डिजिटल शिक्षणाचा विस्तार :
स्मार्ट टीव्ही, संगणक, इंटरनेट, डिजिटल सामग्री आणि शैक्षणिक ऍप्स यांचा योग्य वापर करून विद्यार्थ्यांना आधुनिक शिक्षणाच्या संधी उपलब्ध करून द्याव्यात.
६. स्थानिक संस्कृतीचा शिक्षणात समावेश :
आदिवासी समाजाची भाषा, कला, लोकपरंपरा, लोककथा, हस्तकला आणि स्थानिक ज्ञान यांचा अभ्यासक्रमाशी सुसंगत पद्धतीने समावेश करावा. त्यामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये आपल्या संस्कृतीविषयी आत्मविश्वास निर्माण होईल.
७. पालकांचा सहभाग वाढवणे :
पालक सभा, ग्रामस्तरीय शैक्षणिक संवाद आणि समुदाय सहभागाच्या माध्यमातून पालकांना शिक्षणाचे महत्त्व समजावून सांगावे. पालक आणि शिक्षक यांच्यात नियमित संवाद असावा.
८. मानसिक व भावनिक आधार :
विद्यार्थ्यांच्या भावनिक गरजा लक्षात घेऊन समुपदेशनाची व्यवस्था करावी. विद्यार्थ्यांना आपलेपणा, सुरक्षितता आणि विश्वासाचे वातावरण मिळेल याची काळजी घ्यावी.
९. विद्यार्थ्यांच्या गुणवत्तेला व कौशल्यांना वाव :
क्रीडा, कला, संगीत, विज्ञान, वक्तृत्व, वाचन, तंत्रज्ञान आणि हस्तकला यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये विद्यार्थ्यांना संधी द्यावी. केवळ परीक्षेतील गुणांवर विद्यार्थ्यांचे मूल्यमापन न करता त्यांच्या सर्वांगीण प्रगतीचा विचार करावा.
१०. योजनांच्या अंमलबजावणीचे प्रभावी निरीक्षण :
शासकीय योजनांचा लाभ प्रत्यक्ष विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचतो की नाही, याचे नियमित आणि पारदर्शक निरीक्षण करावे. विद्यार्थ्यांच्या सुरक्षिततेला आणि शिक्षणाच्या गुणवत्तेला सर्वोच्च प्राधान्य द्यावे.
आश्रमशाळा या केवळ निवास आणि शिक्षण देणाऱ्या संस्था नसून आदिवासी विद्यार्थ्यांच्या उज्ज्वल भवितव्याचा आधारस्तंभ आहेत. त्यामुळे आश्रमशाळांकडे केवळ प्रशासकीय किंवा योजनात्मक दृष्टिकोनातून न पाहता ‘विद्यार्थीकेंद्रित आणि गुणवत्तापूर्ण शिक्षणाची केंद्रे’ म्हणून पाहणे गरजेचे आहे.
आदिवासी विद्यार्थ्यांना दया किंवा सहानुभूतीची नव्हे, तर समान संधी, गुणवत्तापूर्ण शिक्षण, सुरक्षित वातावरण आणि स्वतःची क्षमता सिद्ध करण्याची संधी आवश्यक आहे. शासन, शिक्षक, पालक आणि समाज यांनी एकत्रितपणे प्रयत्न केल्यास आश्रमशाळांमधील शैक्षणिक दुरावस्था दूर करून आदिवासी विद्यार्थ्यांना शिक्षणाच्या मुख्य प्रवाहात सक्षमपणे आणता येईल. त्यांच्या हातातील पुस्तक हे केवळ शिक्षणाचे साधन नसून त्यांच्या सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाची गुरुकिल्ली ठरू शकते.
-- लेखिका : अर्चना सांगोळकर ( शिक्षिका)
